Chào mừng các thầy cô giáo về dự hội thi giáo viên dạy giỏi
môn ngữ văn
Cấp THCS, năm học 2010 - 2011
Giáo viên: Nguyễn Thúy Quỳnh
Trường THCS Tàm Xá
CHƠI CHỮ
Tiết 59:
Bà già đi chợ Cầu Đông,
Bói xem một quẻ lấy chồng lợi chăng?
Thầy bói xem quẻ nói rằng:
Lợi thì có lợi nhưng răng không còn.
(Ca dao)
là lợi lộc, lợi ích
là phần thịt bao giữ xung quanh chân răng
I. Thế nào là chơi chữ?
- lợi 1 (câu 2):
- lợi 2, 3 (câu 4):
Hiện tượng đồng âm khác nghĩa
Tác dụng: dí dỏm, hài hước, châm biếm
Ghi nhớ
Chơi chữ là lợi dụng đặc sắc về âm, về nghĩa của từ ngữ để tạo sắc thái dí dỏm, hài hước…làm câu văn hấp dẫn và thú vị.
Chẳng phải liu điu vẫn giống nhà,
Rắn đầu biếng học chẳng ai tha.
Thẹn đèn hổ lửa đau lòng mẹ,
Nay thét mai gầm rát cổ cha.
Ráo mép chỉ quen tuồng nói dối,
Lằn lưng cam chịu dấu roi tra.
Từ nay Trâu Lỗ chăm nghề học,
Kẻo hổ mang danh tiếng thế gia.
( Lê Quý Đôn)
Chẳng phải liu điu vẫn giống nhà,
Rắn đầu biếng học chẳng ai tha.
Thẹn đèn hổ lửa đau lòng mẹ,
Nay thét mai gầm rát cổ cha.
Ráo mép chỉ quen tuồng nói dối,
Lằn lưng cam chịu dấu roi tra.
Từ nay Trâu Lỗ chăm nghề học,
Kẻo hổ mang danh tiếng thế gia.
( Lê Quý Đôn)
Bài tập:
Tác giả sử dụng từ ngữ nào để chơi chữ? Dựa vào hiện tượng gì?
Từ ngữ để chơi chữ: liu điu, rắn,hổ lửa, mai gầm, ráo,lằn, Trâu Lỗ, hổ mang.
Dựa vào hiện tượng: chơi chữ dùng từ đồng âm và các từ thuộc trường từ vựng: các loài rắn
(1) Sánh với Na-va “ranh tướng” Pháp
Tiếng tăm nồng nặc ở Đông Dương.
(Tú Mỡ)
(2) Mênh mông muôn mẫu một màu mưa.
Mỏi mắt miên man mãi mịt mờ.
(Tú Mỡ)
(3). Con cá đối bỏ trong cối đá.
Con mèo cái nằm trên mái kèo,
Trách cha mẹ em nghèo, anh nỡ phụ duyên em.
(Ca dao)

(4). Ngọt thơm sau lớp vỏ gai,
Quả ngon lớn mãi cho ai đẹp lòng.
Mời cô, mời bác ăn cùng,
Sầu riêng mà hoá vui chung trăm nhà.
(Phạm Hổ)
Tìm những từ ngữ dùng để chơi chữ? Chỉ rõ lối chơi chữ?
Nhóm 1: (1)
Yêu cầu
THẢO
LUẬN
NHÓM
Nhóm 3: (3)
Nhóm 4: (4)
Nhóm 2: (2)
Sánh với Na-va “ranh tướng” Pháp, Tiếng tăm nồng nặc ở Đông Dương.
(Tú Mỡ)
Tìm những từ ngữ dùng để chơi chữ? Chỉ rõ lối chơi chữ?
* Từ ngữ dùng để chơi chữ:
-“ranh tướng”: tên tướng ranh mãnh, nhãi ranh
-“danh tướng”: một vị tướng có uy danh, danh tiếng
→ Thay vì dùng “danh tướng” tác giả lại dùng “ranh tướng” ý coi thường, giễucợt, châm biếm, đả kích tên tướng Pháp Na-va.
* Lối chơi chữ: lối nói trại âm (gần âm)
Nhóm 1:
NHÓM 2
Mênh mông muôn mẫu một màu mưa
Mỏi mắt miên man mãi mịt mờ.
(Tú Mỡ)
* Từ ngữ chơi chữ: giống nhau phụ âm đầu: m tạo sự đặc sắc về ngữ âm cho câu thơ

* Lối chơi chữ: điệp âm
Tìm những từ ngữ dùng để chơi chữ? Chỉ rõ lối chơi chữ?
NHÓM 3
Con cá đối bỏ trong cối đá,
Con mèo cái nằm trên mái kèo,
Trách cha mẹ em nghèo, anh nỡ phụ duyên em.
(Ca dao)
*Từ ngữ chơi chữ: cá đối - cối đá; mèo cái - mái kèo.
Vần được đánh tráo tạo từ mới, nghĩa mới
→ sự vật khác
* Lối chơi chữ: nói lái
Tìm những từ ngữ dùng để chơi chữ? Chỉ rõ lối chơi chữ?
NHÓM 4
Ngọt thơm sau lớp vỏ gai,
Quả ngon lớn mãi cho ai đẹp lòng.
Mời cô mời bác ăn cùng,
Sầu riêng mà hoá vui chung trăm nhà.
(Phạm Hổ)
* Từ ngữ chơi chữ:
- Sầu riêng (tính từ): trạng thái tâm lí: nỗi buồn của một người nào đó
* Lối chơi chữ: dùng từ trái nghĩa
- vui chung : trạng thái tâm lí: niềm vui của mọi người
Tìm những từ ngữ dùng để chơi chữ? Chỉ rõ lối chơi chữ?
Chuồng gà kê sát chuồng vịt
Đi tu Phật bắt ăn chay
Thịt chó ăn được thịt cầy thì không
Ví dụ: Lối chơi chữ dùng từ gần nghĩa:
Ví dụ: Lối chơi chữ dùng từ cùng trường từ vựng:
Cô Xuân đi chợ hạ, mua cá thu về, chợ vẫn còn đông
Ví dụ: Lối chơi chữ dùng từ đồng nghĩa
- Dùng lối nói trại âm (gần âm).
- Dùng từ ngữ đồng âm.

Ghi nhớ
Các lối chơi chữ thường gặp là:
- Dùng cách điệp âm.
- Dùng lối nói lái.
- Dùng từ trái nghĩa, đồng nghĩa, gần nghĩa, trường từ vựng
III. Phạm vi sử dụng:

- Trong văn thơ: đặc biệt là trong thơ văn trào phúng, câu đối, câu đố….
- Trong đời sống thường ngày
Trong thơ văn:

* Một đàn thằng ngọng đứng xem chuông
Nó bảo nhau rằng: ấy ái uông…
(Hồ Xuân Hương)

* Chồng em áo rách em thương
Chồng người áo gấm xông hương mặc người

* Chồng người vác giáo săn heo
Chồng em vác đũa săn mèo khắp mâm
(Ca dao)
* Vợ cả, vợ hai, cả hai đều là vợ cả
Thầy tu, thầy chùa, chùa thầy cứ việc thầy tu
(Câu đối)
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
ự
Câu 1. Nhớ nước đau lòng con quốc quốc
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia
Câu 2: Cô Cẩm cầm cái chổi chọc chú chuột chù chết cứng
Câu 3. Cồn Cỏ có con cá đua là con cua đá
Câu 7 . Chữ tài liền với chữ tai một vần
Câu 5. Bà đồ Nứa, đi võng đòn tre, đến khóm trúc, thở dài hi hóp
Câu 6. Kiến bò đĩa thịt, đĩa thịt bò
Câu 4. Thân em như miếng cau khô
Kẻ thanh tham mỏng, người thô tham dày
AI
NHANH
NHẤT?
LỐI
CHƠI
CHỮ
GÌ?
1. Khi đi cưa ngọn, khi về cũng cưa ngọn?

Con ngựa
1. Khi đi cưa ngọn, khi về cũng cưa ngọn?
(Là con gì)
ĐỐ VUI
2. Trùng trục như con bò thui
Chín mắt, chín mũi, chín đuôi, chín đầu?
Bò thui
2. Trùng trục như con bò thui
Chín mắt, chín mũi, chín đuôi, chín đầu?
ĐỐ VUI
(Là con gì)
30 xu (3 hào)
Bà Đông đi chợ mua hồng
Mua hết một đồng còn được bao nhiêu?
ĐỐ VUI
4. Ngả lưng cho thế gian ngồi
Kẻ chê bất nghĩa, người cười bất trung?
4. Ngả lưng cho thế gian ngồi
Kẻ chê bất nghĩa, người cười bất trung?
Cái phản
ĐỐ VUI
(Là đồ vật gì)
Bài tập : Năm 1946, bà Hằng Phương biếu Bác Hồ một gói cam, Bác Hồ đã làm một bài thơ tỏ lòng cảm ơn như sau:
Cảm ơn bà biếu gói cam,
Nhận thì không đúng, từ làm sao đây?
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây,
Phải chăng khổ tận đến ngày cam lai ?
Trong bài thơ này Bác Hồ đã dùng lối chơi chữ như thế nào?
- Từ cam 1 (danh từ): quả cam
=> dùng từ ngữ đồng âm
- Từ cam 2 (tính từ): sự sung sướng, hạnh phúc
 lối chơi chữ:
1. Học và làm bài: số 3 trang 166
2. Chuẩn bị bài sau: “Làm thơ lục bát”.
Yêu cầu:
Quan sát các bài thơ lục bát, tìm ra đặc điểm thơ lục bát
+ hình thức: vần, luật
+ nội dung: ý nghĩa, giá trị biểu cảm
- Chuẩn bị một bài thơ lục bát 4 câu

Hướng dẫn học ở nhà
Cám ơn các thầy, cô giáo
và các em học sinh!